Դուք քայլում եք փողոցով և հանկարծ զգում եք ինչ-որ օծանելիքի հոտ։ Մի վայրկյան անց ձեր մտքում հայտնվում է մարդ, ում տարիներով չէիք հիշել։ Կամ թարմ հացի հոտը ձեզ հանկարծ վերադարձնում է մանկության խոհանոց՝ այնքան պարզ, կարծես այնտեղ եք հենց հիմա։ Ինչպե՞ս կարող է սովորական հոտը բացել այդքան հին հիշողություն։
Հոտերն իսկապես կարող են դառնալ անձնական հիշողությունների ուժեղ ազդակներ։ Հետազոտություններում հոտով առաջացած ինքնակենսագրական հիշողությունները հաճախ գնահատվել են որպես ավելի զգացմունքային և ավելի ուժեղ «անցյալ վերադարձնելու» զգացողություն ունեցող, քան որոշ այլ տեսակի ազդակներով առաջացած հիշողությունները։
1. Հոտը կարող է դառնալ հիշողության «բանալին»
Պատկերացրեք, որ մանկության տարիներին ձեր տատիկի տանը միշտ նույն բույրն էր՝ թխվածքի, սուրճի կամ որոշակի օծանելիքի։
Այդ հոտն այն ժամանակ պարզապես առանձին տեղեկատվություն չէր։ Այն միաժամանակ ուղեկցում էր մարդկանց, վայրին, խոսակցություններին և ձեր զգացողություններին։
Տարիներ անց նույն կամ նման բույրը կարող է օգնել ակտիվացնել այդ ամբողջ պատմության մի մասը։
2. Հաճախ հիշողությունը գալիս է մինչև կհասկանաք՝ ինչ հոտ է դա
Երբեմն առաջին արձագանքը նույնիսկ բառերով չէ։
Դուք ինչ-որ բան եք զգում՝ ջերմություն, տխրություն, անհանգստություն կամ անբացատրելի ծանոթություն։ Եվ միայն մի քանի վայրկյան անց հասկանում եք․ «Այս հոտը ինձ հիշեցնում է մեր հին տունը»։
Այս պատճառով հոտով առաջացած հիշողությունները երբեմն հատկապես հանկարծակի են թվում։
3. Մեկ բույրը կարող է վերադարձնել ոչ միայն պատկեր, այլ ամբողջ մթնոլորտ
Լուսանկար տեսնելիս կարող եք հիշել կոնկրետ տեսարան։
Հոտը երբեմն վերադարձնում է ավելի լայն զգացողություն՝ ինչ եղանակ էր, ով էր այնտեղ, ինչ տրամադրություն ունեիք կամ կյանքի որ շրջանում էիք գտնվում։
Դրա համար հոտով առաջացած հիշողությունը կարող է զգացվել ոչ թե պարզապես որպես «ես հիշեցի», այլ գրեթե որպես «ես մի պահ նորից այնտեղ էի»։
4. Հոտերը հաճախ կապված են զգացմունքային հիշողությունների հետ
Մարդիկ հատկապես ուժեղ են հիշում որոշ բույրեր, որոնք կապված էին կարևոր մարդկանց կամ կյանքի նշանակալի շրջանների հետ։
Մոր օծանելիքը։ Դպրոցի միջանցքի հոտը։ Հիվանդանոցի հատուկ բույրը։ Ծովի աղի օդը։ Մարդու տան սուրճի հոտը։
Հենց անձնական նշանակությունն է հաճախ որոշում, թե ինչքան ուժեղ կլինի արձագանքը։
5. Նույն հոտը երկու մարդու մոտ կարող է լրիվ տարբեր զգացողություններ առաջացնել
Մեկ մարդու համար անձրևից հետո թաց հողի հոտը կարող է հիշեցնել երջանիկ ամառային արձակուրդները։
Մյուսի համար նույն բույրը կարող է ընդհանրապես ոչ մի հատուկ նշանակություն չունենալ։
Հոտը ինքնին չի պարունակում պատրաստի հիշողություն։ Կարևոր է այն անձնական պատմությունը, որի հետ այն կապված է։
6. Ինչո՞ւ մանկության հիշողությունները երբեմն հատկապես հաճախ են վերադառնում հոտերից
Հետազոտություններում նկատվել է, որ որոշ հոտերով առաջացած ինքնակենսագրական հիշողություններ հաճախ գալիս են կյանքի ավելի վաղ շրջաններից։ Սակայն սա չի նշանակում, որ բոլոր մարդկանց և բոլոր հոտերի դեպքում նույն օրինաչափությունն է գործում։
Մանկությունը լի է առաջին փորձառություններով, ընտանեկան միջավայրերով և հաճախ կրկնվող բույրերով, որոնք կարող են տարիներով պահպանել իրենց կապը այդ շրջանի հետ։
7. Օծանելիքը կարող է պահել մարդու հիշողությունը
Հատուկ օծանելիքները հաճախ ուժեղ կապվում են կոնկրետ մարդկանց հետ։
Եթե տարիներ շարունակ ինչ-որ մեկը նույն բույրն է օգտագործել, այն կարող է դառնալ նրա ներկայության մի մասը ձեր հիշողության մեջ։
Տարիներ անց պատահական անցորդի մոտ նույն բույրը զգալը կարող է միանգամից վերադարձնել այդ մարդու դեմքը, ձայնը կամ միասին անցկացրած ժամանակը։
8. Հոտը կարող է վերադարձնել նաև ոչ հաճելի հիշողություններ
Բոլոր հոտային հիշողությունները նոստալգիկ կամ հաճելի չեն։
Եթե որոշակի բույր կապված է եղել դժվար իրադարձության հետ, այն կարող է վերադարձնել անհարմար զգացողություններ կամ հիշողություններ։
Այդ պատճառով նույն մեխանիզմը, որը մեզ մի պահ վերադարձնում է մանկության երջանիկ տուն, կարող է մեկ այլ իրավիճակում հիշեցնել մի ժամանակաշրջան, որը կցանկանայինք չհիշել։
9. Ինչո՞ւ մենք չենք կարող նույնքան հեշտ ինքնակամ հիշել այդ բույրը
Փորձեք հենց հիմա պատկերացնել ձեր մանկության տան հոտը։
Շատ մարդկանց համար հոտը մտքում վերարտադրելը ավելի դժվար է, քան պատկերացնել տան տեսքը։
Բայց եթե իրականում զգաք ճիշտ բույրը, հիշողությունը կարող է առաջանալ գրեթե ինքնաբերաբար։
Այս տարբերությունն էլ հոտային հիշողությունները դարձնում է այնքան զարմանալի։
10. Հոտերը կարող են լինել մեր կյանքի անտեսանելի ժամանակային նշանները
Մենք լուսանկարներ ենք պահում, տեսանյութեր ենք նկարում և օրագրեր ենք գրում, բայց գրեթե երբեք չենք «պահպանում» հոտերը։
Այնուամենայնիվ տարիներ անց հենց մի հոտ կարող է բացել մի հիշողություն, որի գոյության մասին արդեն չէինք մտածում։
Հին գրքի հոտը։ Ամառային անձրևը։ Նոր մեքենայի սրահը։ Հատուկ օճառը։ Ձմեռային տան ջեռուցման հոտը։
11. Երբեմն մենք կարոտում ենք ոչ թե հոտը, այլ այն կյանքը, որը նրա հետ էր
Մարդը կարող է մտածել․ «Ես սիրում եմ այս հոտը»։ Բայց իրականում այն կարող է սիրելի լինել այն պատճառով, որ կապված է ապահովության, երիտասարդության, ընտանիքի կամ որևէ հատուկ մարդու հետ։
Այդ պատճառով որոշ բույրեր մեզ կարող են անսպասելիորեն հուզել՝ նույնիսկ եթե դժվարանում ենք անմիջապես բացատրել պատճառը։
12. Մեր հիշողության մի մասը թաքնված է այնպիսի ազդակների մեջ, որոնց մասին գրեթե չենք մտածում
Մենք սովորաբար փորձում ենք հիշել բառերով կամ պատկերներով։
Բայց հիշողությունը կարող է կապված լինել նաև երաժշտության, համի, մարմնի զգացողության և հոտի հետ։
Երբ ճիշտ ազդակը նորից հայտնվում է, տարիներով լուռ մնացած հիշողությունը կարող է հանկարծ դառնալ հասանելի։
Այդ պատճառով երբ հին օծանելիքի կամ թարմ հացի հոտը ձեզ մի վայրկյանում տեղափոխում է տարիներ առաջ, դա կախարդանք չէ։ Հոտը պարզապես հանդիպել է մի հիշողության, որի հետ ձեր ուղեղը վաղուց կապել էր այն։
Մենք չենք կարող պահել մեր անցյալի յուրաքանչյուր օրը։ Բայց երբեմն բավական է մեկ ծանոթ բույր, որպեսզի անցյալն ինքնուրույն գտնի մեզ։